اكاۋىنتىڭىزعا كىرىڭىز

پايدالانۋشى اتى *
قۇپيا ءسوز *
مەنى ەستە ساقتا

اككاۋنتى جاساۋ

جۇلدىزشامەن (*) بەلگىلەنگەن مىندەتتى ورىندار تولتىرىلۋ قاجەت.
اتى- ءجونى *
پايدالانۋشى اتى *
قۇپيا ءسوز *
قۇپيا ءسوزدى قايتالاڭىز *
Email *
Email پوشتانى قايتالاڭىز *
Captcha *
Reload Captcha

الاش ءپارتياسى

By Ақпан 24, 2017 435 0

الاش ءپارتياسى — قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق- دەموكراتيالىق ءپارتياسى (1917 — 20). 20 ع- داعى قازاق تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان


الاش ءپارتياسى — قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق- دەموكراتيالىق ءپارتياسى (1917 — 20). 20 ع- داعى قازاق تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان ا. پ- نىڭ ومىرگە كەلۋى، بىرىنشىدەن، قازاق ەلىنىڭ قوعامدىق دامۋىنىڭ جاڭا ەكون. ، ساياسي جانە رۋحاني نەگىزدە قايتا قۇرۋ قاجەتتىلىگىنىڭ ءپىسىپ جەتىلگەندىگىن، ەكىنشىدەن، رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقستاندا ورناتقان وتارلىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىراعاندىعىن كورسەتتى.

قازاق ءزيالىلارى قوعامدىق سۇرانىسقا ساي ءپارتيا قۇرۋ ارەكەتىن ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋسياسى جىلدارىندا (1905 — 07) قولعا الدى. 1905 جىلعى 6 تامىزداعى مەمل. دۋما قۇرۋ جونىندەگى پاتشا مانيفەسى باسقا ۇلتتارمەن بىرگە قازاق ەلىنە دە دەپۋتات سايلاۋ قۇقىن بەردى. سايلاۋ ناۋقانىنا ارالاسقان قازاق ءزيالىلارى وتارلىق تاۋەلدىلىكتەگى قازاق حالقىنىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان قوعامدىق ۇگىت- ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزىپ، دەپۋتات سايلاپ، وعان امانات تاپسىرۋ ىسىنە مۇرىندىق بولاتىن ساياسي ۇيىمنىڭ قاجەتتىگىن ايقىن اڭعاردى. 1905 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ورال ق- ندا وتكەن قازاق وبلىستارى وكىلدەرىنىڭ سъەزى “قازاق كونستيتۋسيالىق- دەموكراتيالىق ءپارتياسىن” قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 9 ادامنان تۇرعان ونىڭ وك مەن باعدارلاماسى جونىندەگى حابار “فيكەر” (پىكىر) گازەتىندە ءجاريالاندى (1905، 25 جەلتوقسان، №5).

1906 ج. 10 ماۋسىمدا سەمەي ق- ندا مەمل. دۋماعا قازاقتاردان دەپۋتات سايلاۋ ءۇشىن وكىلدەر جينالىسى ءوتىپ، ءا. بوكەيحانوۆ جينالعانداردى “حالىق ەركىندىگى” (كادەتتەر) ءپارتياسىنىڭ باعدارلاماسىمەن تانىستىرىپ، جينالىس وعان قاتىسقانداردىڭ اتالعان پارتياعا قوسىلاتىندىعى جونىندە قاۋلى قابىلدادى (“سەميپالاتينسكيي ليستوك”، 1906، 13 ماۋسىم). ساياسي كۇرەس جولىنا ەندى عانا تۇسە باستاعان قازاق ءزيالىلارىنىڭ وسى كەزەڭدەگى ساياسي- الەۋم. باعدارى، بەلگىلى دارەجەدە، رەسەيلىك راديكالدىق- بۋرج. ءپارتيا — كادەتتەردىڭ قىزمەتىمەن ۇشتاستى. بىراق وسى كەزەڭدەگى قازاق كادەتتەرىنىڭ ومىردە ۇستانعان مۇراتتارى ورىس كادەتتەرىنىڭ باعدارلاماسىنان مۇلدەم وزگەشە ەدى. قازاق كادەتتەرىنىڭ باعدارلاماسىندا تومەندەگىدەي تالاپتار قويىلدى: قازاق جەرىن بۇتىندەي قازاق ەلىنىڭ مەنشىگى ەتىپ ءجاريالايتىن زاڭ قابىلداۋ، ىشكى رەسەيدەن كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ لەگىنە تەجەۋ قويۋ، قازاق جۇمىسشىلارىنا ەركىندىك، تەڭدىك بەرۋ، ولاردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن زاڭدار شىعارۋ، قازاق بالالارى ءۇشىن مەكتەپ، مەدرەسە، ۋن- تتەر اشۋ ت. ب. (“فيكەر”، 1905، 25 جەلتوقسان №5). 1905 ج. جازدا ومىرگە كەلگەن قارقارالى حۇزىرحاتىنىڭ (پەتيسياسىنىڭ) دا تالاپتارى وسى مازمۇنداس بولدى. وتارلىق ەزگىگە قارسى جالپىۇلتتىق باس كوتەرۋ تولقىنىندا پايدا بولعان بۇل العاشقى ارەكەتتەر ساياسي ءپارتيا قۇرۋمەن اياقتالعان جوق، ويتكەنى وعان قاجەتتى العى شارتتار قالىپتاسا قويماعان بولاتىن.

قازاق ءزيالىلارى تاراپىنان جالپىۇلتتىق ساياسي ءپارتيا قۇرۋ ارەكەتى 1913 ج. تاعى دا بوي كورسەتتى. م. سەرالين باستاعان “ايقاپ”جۋرنالى توڭىرەگىنە توپتاسقان ءزيالىلار ەڭ وزەكتى قوعامدىق ماسەلەلەردى تالقىلاپ، بەلگىلى ءبىر باعدارلامالىق تۇجىرىمدارعا كەلۋ ءۇشىن جالپىقازاق سъەزىن شاقىرۋ جونىندە باستاما كوتەردى. بىراق قازاق دالاسىندا ورناعان قاتاڭ اسكەري- وتارلىق تارتىپپەن ەسەپتەسۋگە ءماجبۇر بولعان بوكەيحانوۆ باستاعان توپ مۇنداي ارەكەتتەرگە كوشۋگە ءۇزىلدى- كەسىلدى قارسى شىقتى. ساياسي ءپارتيا قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى العىشارتتار تەك 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋسياسىنان كەيىن عانا قالىپتاستى. العاشقى جالپىقازاق سъەزىن وتكىزۋ ءۇشىن “ قازاق ” گازەتى جانىنان قۇرىلعان ۇيىمداستىرۋ بيۋروسى كۇن تارتىبىنە “قازاق ساياسي ءپارتياسىن جاساۋ ماسەلەسىن” ۇسىنىپ، وعان مىناداي نەگىز كەلتىردى: “رەسەيدە وسى كۇندە ءتۇرلى ساياسي ءپارتيالار بار. ولاردىڭ كوزدەگەن ماقساتتارى پروگرامماسىندا جازىلعان. ونى بىلەتىن ادامدارعا ماعلۇم: قاي ءپارتيانىڭ دا بولسا پروگرامماسى ءتۇپ- تۇگەل قازاق ماقساتتارىنا ۇيلەسپەيدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ قازاق ماقساتتارىن تۇگەل كوزدەيتىن ءوز الدىنا ءپارتيا جاسالمايىنشا بولمايدى” (“قازاق”، 1917، №234). 1917 جىلعى 21- 26 شىلدە ارالىعىندا ورىنبور ق- ندا وتكەن جالپىقازاق سъەزى قازاق ساياسي ءپارتياسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە قاراپ، مىناداي شەشىم قابىلدايدى: “قازاق حالقىنىڭ ءوز الدىنا ساياسي ءپارتياسى بولۋدى ءتيىس كورىپ، بۇل ءپارتيانىڭ جوباسىن جاساۋدى سъەزد “شورا- ي يسلامعا” سايلانعان قازاق وكىلدەرىنە تاپسىردى. ءپارتيانىڭ نەگىزى دەموكراتيالىق فەدەراتيۆتىك پارلامەنتتىك رەسپۋبليكاعا قۇرىلماق. . . ”. سъەزدىڭ سوڭعى كۇنى جاڭا قالىپتاسا باستاعان ءپارتيانىڭ باسشىسى بوكەيحانوۆ روسسيالىق كادەتتەر ءپارتياسىنان مۇشەلىكتەن شىعاتىنىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن مالىمدەدى. ءپارتيانىڭ ۇيىمدىق تۇرعىدان قۇرىلۋى كۇزگە، ياعني بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا دەپۋتاتتار سايلاۋ ناۋقانىنا تۇستاس كەلدى. “قازاق” گازەتى (1917، №244) ءوزىنىڭ باس ماقالاسىندا ءپارتيانىڭ اتىن “الاش” قويىپ، وعان تىلەكتەستەردى قۇرىلتاي جينالىسىنا دەپۋتاتتىققا كانديداتتار ءتىزىمىن وسى ءپارتيانىڭ اتىنان جاساۋدى ۇسىندى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە “قازاق” باسقارماسىنان بارلىق وبلىستارداعى قازاق ك- تتەرىنە قازاق ساياسي ءپارتياسىنىڭ اتىن “الاش” قويۋ تۋرالى جەدەلحاتتار جىبەرىلدى.

ا. پ- نىڭ وبل. ۇيىمدارى 1917 جىلدىڭ قازان ايىنان قالىپتاسا باستادى. بوكەيحانوۆتىڭ تىكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن جانە باسشىلىعىمەن شامامەن قازاننىڭ 12- 20 ارالىعىندا ءپارتيانىڭ وبل. ۇيىمدارى الدىمەن سەمەيدە، كەيىن ومبىدا، ال قاراشانىڭ 10- نا قاراي ورىنبوردا اشىلدى. سەمەي وبل. ءپارتيا ك- ءتىنىڭ توراعاسى بولىپ حالەل عابباسوۆ، ومبى وبكومىنىڭ توراعاسى بولىپ ايدارحان تۇرلىباەۆ، ال تورعاي وبكومىنىڭ توراعاسى بولىپ ءاليحان بوكەيحانوۆ سايلاندى. ءپارتيانىڭ ارنايى سъەزىن شاقىرىپ، باسقارۋ ورىندارىن سايلاۋعا، جارعىسى مەن باعدارلاماسىن بەكىتۋگە ۋاقىتتىڭ قولايلى جاعدايدىڭ بولماۋىنان ورت. ك- ت قۇرىلمادى. 1- جالپىقازاق سъەزى بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىندا دەپۋتاتتىققا كانديدات ەسەبىندە تىركەلگەن توپ ءپارتيانىڭ باسقارۋشى ۇيتقىسى بولدى.

ءپارتيانىڭ بەكىتۋگە دايارلانعان جارعىسى جونىندە “قازاق” گازەتى بىلاي دەپ جازدى: “الاش” ءپارتياسىنىڭ تولىق شارتناماسى ورىنبوردا جاسالاتىن بولدى، دايىن بولعاندا جۇرتقا ءجاريا قىلىنادى. قازىرگى شارتى — كىندىك كوميتەتتىڭ ايتقانىن ەكى قىلمايتىن، بۇيىرعانىن ءدال ورىندايتىن، “الاش” ءپارتياسىنىڭ پروگرامماسىن جاقتىرىپ، ءجون كورگەن، پروگرامماداعى ماسەلەلەردى ىسكە اينالدىرۋعا تىرىساتىن كىسى كىرەدى. “الاش” پروگرامماسىنان تايمايتىن، وتىرىك ايتپايتىن، شىنىنان قايتپايتىن، جاقىندىق، تۋىسقاندىققا بۇيرەگى بۇرمايتىن، دۇنيەلىككە قىزىعىپ ساتىلمايتىن، شىنشىل، ءادىل، تۋرا كىسى وسى پارتياعا كىرەدى. سىرتىن بەرسە ءىشى باسقا، ءتىلىن بەرسە جۇرەگى باسقا بولاتىن، سوزىنە ءىسىن ۇيلەستىرمەيتىن، “الاش” جولىنان اۋىپ، ايتىسىپ- تارتىسۋعا جارامايتىن، اۋىرلىق كەلسە بۇلت بەرەتىن قورقاق، اينىمالى مىنەزى بار كىسى “الاش” ءپارتياسىنا كىرمەيدى. “الاش” ءپارتياسىنا كىرەمىن دەگەن كىسى وسى ايتىلعان شارتتاردى ويلاپ، تولعاپ، جۇرەگى قالايتىن بولسا عانا كىرۋگە ءجون”. ءپارتيانىڭ ورىنبور ق- ندا تورعاي وبل. ك. اشىلعاندىعى جونىندە حابارىندا “قازاق” گازەتى “ا. ”پ- نىڭ اعزالىق جارناسى 1 سوم دەپ كورسەتتى (1917، №250).

ا. پ. جاريالانعان باعدارلاماسىندا رەسەي مەمل- ءنىڭ دەموكر. ، فەدەراتيۆتىك رەسپ. بولعاندىعىن جاقتادى.

باعدارلاما بويىنشا شاشىراندى قازاق وبلىستارى ءوز بيلىگى وزىندە تۇتاس ءبىر مەمل- كە بىرىگىپ، اۆتون. نەگىزدە رەسەي فەدەراسياسىنىڭ قۇرامىنا ەنبەك. الەۋم. قاتىناستا فەود. اريستوكراتيانى شەكتەۋ، تاپتىق جىكتەلۋ ماسەلەسى قويىلعان جوق، كەرىسىنشە، جالپىۇلتتىق مۇددە، ۇلتتىق تۇتاستىق باعىتىندا تۇردى. ا. پ. عادىلدىككە جاق، ناشارلارعا جولداس، جەبىرلەرگە جاۋ بولادى. كۇش- قۋاتىن يگىلىك جولىنا جۇمساپ، جۇرتتى تارقى ەتۋ جاعىنا باستايدى دەپ كورسەتەدى. سالىق ماسەلەسى دە وسى تۇرعىدان شەشىلۋگە ءتيىس بولدى. “سالىق مال- اۋقات، تابىسقا قاراي بايعا — بايشا، كەدەيگە — كەدەيشە عادىل جولمەن سالىنادى، . . . بار جۇمىسشىلار زاڭ پاناسىندا بولادى”.

باعدارلامانىڭ انتيفەود. سيپاتى “نەگىزگى قۇقىق”، “عىلىم- ءبىلىم ۇيرەتۋ” سياقتى تاراۋلارىنان بايقالادى. ء“روسسيا رەسپۋبليكاسىندا دىنگە، قانعا قاراماي، ەركەك- ايەل دەمەي ادام بالاسى تەڭ. جىيىلىس جاساۋعا، قاۋىم اشۋعا، ءجاريا سويلەۋگە، گازەت شىعارۋعا، كىتاپ باستىرۋعا — ەركىنشىلىك”، زاڭ ورىندارىنىڭ رۇقساتىنسىز جەكە ادامداردىڭ تابالدىرىعىنان اتتاپ، ەشكىم ءتىنتۋ جۇرگىزە المايدى، سوت سۇراپ، بيلىك ايتىلماي ەشكىم تۇتقىنعا الىنبايدى ت. ب.

قازاق مەملەكەتىندە وقۋ ورىندارىنىڭ ەسىگى كىمگە دە بولسا اشىق جانە وقۋ اقىسىز بولماق، وقۋ جالپىعا بىردەي جايىلماق. قازاق تىلىندە ورتا مەكتەپتەر، ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلادى، باستاۋىش سىنىپتاردا ساباق انا تىلىندە جۇرەدى. وقۋ ءىسى ءوز الدىنا ءاۆتونوميا تۇرىندە جۇرگىزىلەدى، ۇكىمەت وقۋ ىسىنە ارالاسپايدى. مۇعالىمدەر مەن پروفەسسورلار ءوزارا سايلاۋ ارقىلى تاعايىندالادى.

باعدارلاماداعى ەڭ نەگىزگى ماسەلە — جەر ماسەلەسى بولدى. قازاق جەرى، ونىڭ استى- ءۇستى بايلىعى قازاق ەلىنىڭ مەنشىگى بولۋعا ءتيىس. قازاق ەلىنىڭ ىقتيارىنسىز ىشكى رەسەيدەن قونىس اۋدارۋ توقتاتىلادى. جەر ماسەلەسىنە بايلانىستى زاڭ قابىلدانىپ، قازاق الدىمەن ءوز جەرىنەن ەنشى الادى. جەر سىباعاسى تۇرعان جەرىنەن، اتامەكەنىن اركىمنىڭ تىلەگىنە ساي اۋىلعا، ۇلىسقا، رۋعا بولىنەدى. ادام باسىنا، جەكە ءۇي باسىنا تيەتىن جەر سىباعا شارۋاعا، جەردىڭ توپىراعىنا، جەرگىلىكتى تابيعاتىنا بايلاۋلى بولادى. جەر سىباعاسىن جەرگىلىكتى جەر ك- تتەرى انىقتايدى. زاڭ جەردى ساتۋعا تيىم سالادى. ەرتىس بويىنداعى ون شاقىرىمداعى (دەسياتيۆەرستنايا) قازاق سول جەردەن ۇلەس السىن. “اتتى كازاك بەرمەيمىن دەر، ءبىز ەرتىستەن كەتپەيمىز، جەر الماي قويمايمىز. جەردى جولمەن، زاكونمەن الامىز. قازاق سىباعا جەرىن العان سوڭ، قالعان جەر مەملەكەت قازىناسىنا ءوتىپ، ولاردى زەمستۆو بيلەيدى” (“قازاق”، 1917، №251).

1917 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ۇيىمدىق تۇرعىدان قالىپتاسقان “ا. ”پ- نىڭ جەرگىلىكتى ۇيىمدارى وبل. ، ۋەزدىك قازاق ك- تەرى، ال جەرگىلىكتى ساۋاتتى، پاتريوتتىق نيەتتەگى ءزيالىلار ءپارتيانىڭ ءاۆتيۆى، تىرەگى بولدى. ا. پ. كۇردەلى 1917 ج. ءۇش ءىرى ماسەلەنى شەشۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى. بىرىنشىدەن، ءپارتيا مۇشەلەرى حالىق اراسىندا، قازاق ءزيالىلارى ىشىندە ەڭ الدىمەن شەشىلۋگە ءتيىس جالپىۇلتتىق ءزارۋ ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا مۇرىندىق بولىپ، سول ماسەلەلەر بويىنشا ورتاق تۇجىرىمدارعا كەلۋدە باستى ءرول اتقاردى. بۇل تۇجىرىمدار ءپارتيا باعدارلاماسىنىڭ جوباسىندا (“قازاق”، 1917، №251) بەرىلدى. ەكىنشىدەن، ءپارتيانىڭ ۇيتقىسى بولعان قايراتكەرلەر قازاق ەلىنىڭ الاش ءاۆتونومياسى اتانعان ۇلتتىق مەملەكەتىنىڭ ومىرگە كەلگەنىن ءجاريا ەتكەن ەكىنشى جالپىقازاق سъەزىن (1917، جەلتوقسان) دايارلاپ وتكىزدى. وسى سъەزدە ومىرگە الاشوردا — ۇلتتىق كەڭەس ۇكىمەتى كەلگەنى ءمالىم. ونىڭ مۇشەلەرى تۇگەلدەي دەرلىك وزدەرىن ا. پ- نىڭ مۇشەسى ساناعاندىعى كۇمان تۋدىرمايدى. ۇشىنشىدەن، وسى جىلعى قاراشادا بولىپ وتكەن بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتايعا دەپۋتاتتار سايلاۋىندا بارلىق قازاق قايراتكەرلەرى ا. پ- نىڭ اتىنان تىركەلدى جانە ونىڭ اتىنان دەپۋتات بولىپ سايلاندى. وسى قۇرىلتايعا دەپۋتاتتار سايلاۋ بارىسىندا بارلىق قازاق وبلىستارىندا ا. پ. ەڭ كوپ داۋىس العان ءپارتيا بولدى. وبъەكتيۆتى جاعداي، كۇردەلى دە قاتال ءومىر اعىمى ا. پ- نىڭ ساياسي كۇرەسكە بىلەك ءتۇرىپ ارالاسىپ كەتكەن ءىرى ساياسي كۇشكە اينالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. قىم- قيعاش ازامات سوعىسى تۇسىندا ونداي مىندەتتى تەك الاشوردا ۇكىمەتى عانا اتقارا الاتىن ەدى. ق. الاشوردا.

م. قويگەلديەۆ

بۇل شىعارلىمعا باعاڭىز
(1 داۋىس)
سوڭعى رەت وزگەرتىلگەن Дүйсенбі, 19 ناۋرىز 2018 11:52

پىكىر قالدىرۋ

جۇلدىزشامەن (*) كورسەتىلگەن بارلىق قاجەتتى اقپاراتتى ەنگىزگەنىڭىزگە كوز جەتكىزىڭىز. HTML-كودقا جول بەرىلمەيدى.

Ad Sidebar

Latest Tweets

SeoBin | Marketing Agency HTML Template updated with 2 new home https://t.co/mxLG1wKFPc https://t.co/w4arzHoAVx
RT @dhh: MailChimp is an inspiration! $300M+/year in revenues, profitable, based in Atlanta, NO VC. Wonderful. 🐒❤️ https://t.co/qmj0MNAQOo
Barrister - Responsive Law Business @joomla Template setup guide! https://t.co/GwqHcdxyDi https://t.co/qzEEldYie3
Follow Themewinter on Twitter
Яндекс.Метрика