اكاۋىنتىڭىزعا كىرىڭىز

پايدالانۋشى اتى *
قۇپيا ءسوز *
مەنى ەستە ساقتا

اككاۋنتى جاساۋ

جۇلدىزشامەن (*) بەلگىلەنگەن مىندەتتى ورىندار تولتىرىلۋ قاجەت.
اتى- ءجونى *
پايدالانۋشى اتى *
قۇپيا ءسوز *
قۇپيا ءسوزدى قايتالاڭىز *
Email *
Email پوشتانى قايتالاڭىز *
Captcha *
Reload Captcha

وتەۋبويداق تىلەۋقابىلۇلى – ادامزاتقا ورتاق عۇلاما

By ناۋرىز 27, 2018 418 0

وتەۋبويداق تىلەۋقابىلۇلى – ادامزاتقا ورتاق عۇلاما

وتەۋبويداق تىلەۋقابىلۇلى – ادامزاتقا ورتاق عۇلاما
(مەديسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى مۇرات قىزايبەكپەن بولعان سۇقبات)

– سابىرلىلىق پا، سالماقتىلىق پا جوق الدە جايباسارلىق پا؟ ايتەۋىر ءبىزدىڭ قازاقتىڭ نەگە بولسا دا اسپاي- ساسپاي تاسباقا جۇرىسپەن باراتىن ءبىر مىنەزى بار عوي. مۇمكىن سولدا دۇرىس بولار. «اسىقپاعان اربامەن قويان الادى» دەپ ءوزىمىزدى- ءوزىمىز ەپتەپ ماقتاپ قوياتىنىمىزدى قايتەرسىڭ. دەسەك تە كۇلى قازاق بوركىن اسپانعا اتىپ ماقتانارداي « شيپاگەرلىك باياننىڭ» جارىق جۇلدىزداي جارقىراپ جارىق كورگەنىنە دە باقانداي 21 جىل دىڭ ءجۇزى بولىپ تا قالىپتى. بىلگەن كىسىگە 21 جىلدا از ۋاقىت ەمەس. وسى ارالىقتا ءبىزدىڭ ەلدە ياعني قازاق مەملەكەتىندە وسىنداي ۇلى مۇرانى كۇنى بۇگىنگە شەيىن ءجوندى تاني الماي، جورگەگىندە تۇنشىقتىرىپ كەلەمىز. ال، سىزدەردىڭ ەلدەگى مەملەكەتتىڭ قولداپ- قۋاتتاۋى، ءزيالى قاۋىمنىڭ زەر سالا زەرتتەۋى، حالىقتىڭ قالتقىسىز ماحابباتى كىسىنى قىزىقتىرىپ، كوكەيىڭدى قىتىقتايدى ەكەن. «شىمشىق سويسا دا قاساپشى سويسىن» دەگەندەي، ءسىز مەديسينانىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن مامان، ءارى ىلە قازاق وبلىسىنداعى «قازاق ءدارى- دارمەك زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ» ورىنباسار باستىعى ەكەنسىز.

 

مۇكە، بۇگىن ءسىزدى ارنايى ىزدەپ كەلۋدەگى ماقساتىم، وسى امبەباپتىق ۇلى شىعارما «شيپاگەرلىك باياننىڭ» مەديسينا سالاسىنداعى وسىعان دەيىنگى وزدەرىڭىز سەزىنگەن ءارى قولعا الىپ وتىرعان عىلمي ەڭبەكتەرىڭىز جايلى بىلسەم دەگەن ەدىم؟

ءيا، وتەيبويداق بابامىز 15- عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ قاراۇزگەن شيپاگەرى عوي. «قاراۇزگەن» دەگەن ءسوز قازىر قولدانىسىمىزدا بولماعان سوڭ، جاي ادامدار تۇسىنە بەرمەۋى دە مۇمكىن. ءوز زاماندىندا بۇلاي ايتىلعان اتاقتى قازىرگى اكادەميك دەگەن سياقتى ءتۇسىنۋ كەرەك دەپ ويلايمىن ءوزىم. ول كىسى قازاق تاريحىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن مەديسينا سالاسىنداعى ءارى جاراتىلىس تانۋ جاعىنداعى ايگىلى عۇلاما عالىم. ءبىز وتەيبويداق بابامىزدىڭ بىزگە جەتكەن وسى كىلاسسيكالىق كەسەك تۋىندىسىن، تۇبەگەيلى قولعا الىپ ورنىقتى زەرتتەۋ جۇرگىزگەنىمىزگە جەتى، سەگىز جىل بولىپ تا قالدى. بۇندا ءبىز، عىلىمي جۇمىسىمىزدان شاشىراتىپ شاشاۋ شىعارىپ الماۋ ءۇشىن اۋەلى ەكى جاقتى باعىتتا زەرتتەۋدى ويلاستىق. ونىڭ ءبىرى ەڭبەكتىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزى، سول زاماندا قازاقتار اۋىرۋدى ەمدەگەندە نەمەسە ناۋقاستىڭ الدىن الۋ شاراسىندا سونداي- اق ءدارى- دارمەك جاساعاندا قانداي فيلوسوفيالىق نەگىزدەرگە سۇيەندى. ەكىنشىسى، مەنىڭ ماماندىعىم ءفارماتسيا ياعني ءدارى جاساۋ سوندىقتان فارماتسيلىق باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزەمىز.

دۇرىس ەكەن. ناقتىلاي ايتساڭىز ەكەن؟

مىسالى، وتەيبويداق بابامىزدىڭ ەڭ باستى التى تۇعۇر ءنازارياسى بار عوي. ءبىز، وسى ءنازاريانى تەرەڭدەتىپ زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. التى تۇعىر ءنازاريا دەگەنىمىز: ەگەر اشالاپ ايتار بولساق: ۇلكەن التى ەلەمەنتتى ءوز ىشىنە الاتىن عالامات جۇيە. ولار كەڭىستىك تۇعىر، تۇراق تۇعىر، ىستىق تۇعىر، سۋىق تۇعىر، جارىق تۇعىر جانە قاراڭعى تۇعىر دەپ اتالادى. ال، ەندى وسى التى وزەگى تۇعىر، ءبىر- بىرىمەن قاراما- قارسىلىقتا ءومىر سۇرەدى دە، ءبىر- بىرىنەن ەشقاشان ايىرىلا المايتىن تىعىز بايلانىستا بولادى. وسىنداعى وزەگى كەڭىستىك تۇعىر دەگەنىمىز: نەگىزىنەن ادامزاتتىڭ كەڭىستىكتەن ەنشىلەگەن (يەلەگەن) ورنى ءارى كەز كەلگەن زاتتىڭ قوزعالاستا بولا الاتىن اۋقىم ايماعىن كورسەتەدى. قازىرگى تىلىمىزدە ايتار بولساق، ءبىرىنشىسى، ءاربىر زاتتىڭ كەڭىستىكتەگى كولەمى. ەكىنشىسى قوزعالىس كۇيىندەگى يەلەگەن اۋقىمى. ەندى وسىعان قاراما- قارسى وزەگى تۇراق تۇعىر. وزەگى تۇراق تۇعىر دەگەنىمىز، زاتتاردى بەلگىلى ءبىر پىشىنگە يە ەتىپ تۇراتىن تۇراقتىلىق. مىسالعا: ستول ۇستىندە تۇرعان ىستاكان دەسەك، ونى ىستاكان ەتىپ ۇستاپ تۇرعان ونىڭ تۇراقتى ءپىشىنى. سوندا وزەگى كەڭىستىك تۇعىر دەگەنىمىز، قوزعالىستىڭ نەگىزى دە وزەگى تۇراق تۇعىر تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزى بولادى. سول ءتارىزدى، وزەگى ىستىق تۇعىر، تابيعاتتاعى بارلىق ادام، ھايۋانات نەمەسە جانسىز زاتتار بولسىن ولاردىڭ ءبارى دە سىرتتان ەنەرگيا سىمىرەدى، سوندىقتان ولار قالىلىپتى ەنەرگياسىن جوعالتىپ الماي ساقتاپ تۇرا الادى. وسى ەنەرگيانى قالىپتان تىس اسىپ كەتپەۋى ءۇشىن وعان قاراما- قارسى وزەگى سۋىق تۇعىر دەپ اتالاتىن ءبىر ەلەمەنت بار دا ول تومەندەتىپ ەنەرگيانىڭ تەپە- تەڭدىگىن ساقتاپ تۇرادى. ال ەندى قاراڭعى تۇعىر مەن جارىق تۇعىر دەگەنىمىز دە، قاراڭعى تۇعىر نەگىزىنەن زاتتىڭ ءمانىن، مىسالعا ءوزىنىڭ مەحانيزىمىن كورسەتسە، جارىق تۇعىر ونىڭ قۇبىلىسى دەۋگە بولادى. مىسالى: ءبىر ادام اۋىرىپ تۇماۋ تيسە، ول ادام قىزادى، جوتەلەدى، تاماعى اۋىرادى دەگەندەي. مىنە بۇل انىق كورىنىپ تۇرعان اۋىرۋ بەلگىلەرى، جاڭاعى ءبىز ايتقان جارىق تۇعىر بولادى. وسى اۋىرۋدى تۋدىرىپ تۇرعان ۆيروس نەمەسە باكتەريا سونداي- اق باسقا دا سەبەپتەر وتە كۇردەلى پراسسەستىڭ ءبارى قاراڭعى تۇعىر بولادى. دەمەك بىرەۋى ىشكى ءمانى دە، بىرەۋى قۇبىلىسى. وسى التى وزەگى تۇعىر ءبىر- بىرىمەن تىعىز بايلانىستا ءومۇر سۇرەدى، ەشقاشان دا ءبىر- بىرىنەن ايىرىلا المايدى. ەگەر وسى التاۋدىڭ بىرەۋىندە كىنارات بايقالسا، ادام اعزاسى ءسوزسىز اۋىرۋعا شالدىعادى. بۇل تەك ادام زاتىنا عانا ەمەس بارلىق تىرشىلىك يەسىنە ياعني ونسەگىز مىڭ عالامداعى بۇكىل زاتقا بىردەي ورتاق زاڭدىلىق.

جارايدى. سوندا وتەيبويداق عۇلاما بۇل التى وزەگى تۇعىر ءنازارياسىن قايدان الدى نەمەسە قالاي تاپقىرلىعان دەپ ويلايسىز؟

سۇراعىڭىز ورىندى. نەگىزىندە، التى وزەگى تۇعىردىڭ قالاي بارلىققا كەلگەنى تۋرالى « شيپاگەرلىك باياندا» ايتىلماعان، نەمەسە ايتىلسا دا كىتاپتىڭ بىزگە جەتپەگەن بولەگىندە بولار. سوندىقتان ءبىز كوپتەگەن ماتەريالداردى كورىپ باسقا دا ۇلت مەديسينالارىمەن بىرلەستىرە وتىرىپ مىناداي ءبىر ويعا كەلدىك. قازاق حالقى بۇرىن شامان دىنىندە بولعانى بەلگىلى. شامان ءدىنى بويىنشا كۇنگە تابىنعان. بىراق كۇنگە تابىنعاندا قالاي بولسا سولاي ەمەس، كۇن شىققان جاققا تابىنعان. شامان ءدىنى تۋرالى قازاقستان، قىتاي، اعىلشىن، ءۇندىستان سياقتى ەلدەردە جازىلعان ەسكى دە جاڭا ادەبيەتتەرگە قاراساق، باقسى- بالگەرلەر تاڭەرتەڭ تۇرعان كەزدە قولىن ەكى جاققا جايىپ الىپ كۇنگە تابىنادى ەكەن. وسىدان ماعان مىناداي وي كەلدى: تاڭەرتەڭ قولىڭىزدى جايىپ كۇنشىعىسقا قاراپ تۇرعاندا، الدىڭىز جارىق بولادى عوي، بۇل جارىق تۇعىر، ارتىڭىز قاراڭعى بولادى بۇل قاراڭعى تۇعىر. سوسىن ءبىز قازاقتار سولتۇستىك جارتى شاردا تۇرمىز عوي، وڭتۇستىككە جۇرگەن سايىن ىسي بەرەدى، ال سول قول باعىتىمەن جۇرسەك بارعان سايىن سۋيدى ەمەس پە؟ ەندەشە، وڭ قول باعىت ىستىق تۇعىردا، سول قول باعىتى سۋىق تۇعىر بولادى ەكەن. سوسىن ادامنىڭ تۇرعان ورنى تۇراق تۇعىر دا، ۇستىڭگى بوستىق – كەڭىستىك تۇعىر بولادى ەكەن. مىنە وسىلارعا سۇيەنە وتىرىپ قازاقتارعا شامان ءدىنى ارقىلى كەلگەن بولۋى كەرەك دەپ تۇيىندەدىم. ارينە، بۇل مەنىڭ لوگيكالى ويلاۋىمنان تۋىنداپ وتىر عان كوزقاراس قانا. باسقاشا بولۋى دا مۇمكۇن. دەگەنمەن، ءبىر نارسە انىق، بۇل ءنازاريا كەزدەيسوق كەلە قالعان شارۋا دەۋ قيىن. بۇل ءنازاريانىڭ كەرەمەتى ءومىردىڭ، تىرشىلىكتىڭ، قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا كەلە بەرەتىندىگى. مىسالى: ادەتتە قوعامدىق بايلانىستى الساق، ءسىزدىڭ بەت الپەتىڭىزدەن بايقالىپ تۇرعان ماعان دەگەن ىستىق ىقلاسىڭىز، بايقالىپ تۇرعان قۋانىشتى كوڭىل كۇيىڭىزدى جارىق تۇعىر دەۋگە بولادى. ءسىزدىڭ ءدال قازىر وسى ۇلى شيپاگەردى قايتسەم جارىققا شىعارامىن، قايتكەندە ەل- جۇرت تۇسىنە الاتىن بولادى دەپ ىشتەي ويلاپ وتىرعانىڭىز قاراڭعى تۇعىرعا كىرەدى. ال كەڭىستىك تۇعىرعا كەلسەك، ءسىز بەلگىلى ابيومدا بوستىقتان ورىن يەلەپ قوزعالىپ وتىرسىز، ءارى بۇكىل دەنەڭىز، ءتىپتى، ىشكى ورگانيزيمدەرىڭىزگە دەيىن ەركىن قوزعالىس كۇيىندە تۇر، مىنە بۇل كەڭىستىك تۇعىر بولعاندىعىنان، سول تۇعىردا بولىپ وتىرعان جاعداي. ەگەر كەڭىستىك تۇعىر بولماعاندا، سىزدە ەشقانداي دا قوزعالىس بولماعان بولار ەدى. ءسىزدىڭ تەك وزىڭىزگە عانا ءتان ءتۇر- الپەتىڭىز، بوي- تۇرقىڭىز ياعني سىزگە ءتان تۇراقتىلىق – تۇراق تۇعىر بولادى. ال ىستىق تۇعىرعا كەلسەك، ءسىزدىڭ دەنە تەمپەراتۋراڭىزعا 37°C ىستىق ەنەرگيا جىبەرىپ تۇرعان ءبىر ەلەمەنت بار ياعني سىرتتان ادام تەرىسى ارقىلى جىلۋ قابىلداپ تۇرسىز، مىنە بۇل ىستىق تۇعىر. ەگەر جىلۋدى ۇزدىكسىز قابىلداي بەرسە ادام دەنە تەمپەراتۋراسى قاتتى كوتەرىلىپ كۇيىپ كەتۋى مۇمكىن عوي. سوندىقتان تەمپرامەنتتى ساقتاۋ ءۇشىن دەنەدەن ارتىق جىلۋدى شىعارىپ وتىرادى. بۇل دەگەندىك وزەگى ىستىق تۇعىر مەن وزەگى سۋىق تۇعىردىڭ ءوزارا زاڭدى بايلانىسى. بۇل جالپى ءتىرى ورگانيزىمنىڭ بارىنە بىردەي ساقتالاتىن زاڭدىلىق.

تۇسىنىكتى بولدى. ەندى ناقتىلى ناۋقاسقا قاراتا جاسالىپ جاتقان جۇمىس جايىنا كوشسەڭىز؟

قازىرگى ەڭ قاۋىپتى ناۋقاس راكتىڭ مەحانيزىمىن زەرتەگەندە، عىلىم- تەكنيكادا جازىلىپ جاتقان زەرتتەۋ ماقالالار ۇشان تەڭىز، ونى ءبىز قاشاندا قالت جىبەرمەي كورىپ وتىرامىز. وسىلاردى جيناقتاپ قاراساق، بۇنىڭ مەحانيزىمى وتە كۇردەلى ەكەن. مىسالى، ول گەنگە نەمەسە بەلگىلى ءبىر بەلوككە يا بولماسا بەلگىلى ءبىر ميكرو ەلەمەنتكە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ءداپ باسىپ مىناۋ دەۋ قيىن بولىپ وتىرعان اسا كۇردەلى ماسەلە. راكتىڭ مەحانيزىمىنىڭ كۇردەلىلىگى سول ا، ب عا اسەر ەتۋى، ب، س عا اسەر ەتۋى، س، د عا اسەر ەتۋى. . . وسىلاي كەتە بەرەدى. اينالىپ سوڭى قايتادان ا عا اسەر ەتۋى مۇمكىن. سونىمەن بايقاساڭىز باسى دا، اياعى دا جوق وسىنداي ءبىر كۇردەلى پراسسەس. سوندىقتان دا عالىمداردىڭ باسى قاتىپ نە باسىن نە اياعىن تابالماي وتىرعان جايى بار. بىراق قالايدا ونىڭ ءبىر باستالۋ نۇكتەسى بولۋعا ءتيىس. وسىنداعى ا، ب، س، د لاردى ءبىر بىردەن پەرمەنت نەمەسە بەلوك دەسەك، ولاردى ءبىر تۇراقتى تۇعىر دەپ قاراۋىمىزعا بولادى. وسىلاردىڭ ءوزارا كۇردەلى بايلانىسى قاراڭعى تۇعىرعا جاتادى. وسى قاراڭعى تۇعىر ياعني كۇردەلى بايلانىس بارىپ راكتى تۋدىرادى. ونى سىرتقى فورمىنان بىلۋگە بولادى. ءبىز بۇل ارادا وتەيبويداق بابامىزدىڭ التى وزەگى تۇعىر ءنازارياسىن قازىرگى مەديسينا عىلىمىمەن ۇشتاستىرىپ، وسى ارقىلى كۇردەلى جاعدايدى قاراپايىمداستىرىپ وتىرمىز. بۇنى اۋىرۋعا دياگىنوز قويۋۋدىڭ تاعى ءبىر وزگەشە ءتاسىلى دەسەك بولادى. بۇرىندا بۇنىڭ كۇردەلى ماسەلە ەكەندىگىن بىلگەن، بىراق قاراپايىم مىسالدار ارقىلى تۇسىندىرۋگە تىرىسقان نەمەسە جيناقتاپ بەرگەن. قازىر عىلىم- تەكنيكا دامىعان زاماندا بارلىق زات كۇردەلەسىپ عالىمداردىڭ قيىن جاعدايعا دۋشار بولىپ وتىرعان جايى بار. سوندىقتان، ونسىزدا كۇرمەلگەن ماسەلەنىڭ ءبارىن كۇردەلەستىرە بەرمەي وسىنداي قاراپايىمداستىرا قاراساق، مەنىمشە ءبىر جاڭا ناتيجە شىعىپ قالۋى عاجاپ ەمەس.

ءلايىم ءسىز ايتقانداي بولىپ، قازاق مەديسيناسىندا الەمدى مويىنداتار ۇزدىك جاڭالىقتار پايدا بولسىن دەيىك. ال ەندى ناۋقاستىڭ قاينار كوزىن تاپتىق دەگەن كۇندە ونى جويا الاتىن ءدارى كوزى بولۋى كەرەك قوي. بۇل جاعىنان نە دەيسىز؟

وتەيبويداق تا ءدارى زەرتتەۋ سالاسى دا ۇلكەن ءبىر تاقىرىپ، وندا كوپتەگەن دارىلىك زاتتاردىڭ اتتارى بار، وكىنىشكە قاراي بۇلاردىڭ قايسىسى قانداي اۋرۋعا شيپا ەكەندىگى انىق جازىلماعان نەمەسە قىتايداعى « قىزىل قورعاۋشىلاردىڭ» “مادەنيەت توڭكەرىسىندە” اۋباستاعى كىتاپتىڭ ۇشتەن ەكى بولەگى كۇيگەندە سونىمەن بىرگە كۇلگە كەتكەن. ءبىزدىڭ باسىمىزدى قاتىرىپ وتىرعان تۇسى دا وسى جەرى بولىپ تۇر. ەگەر وسى مازمۇنى تولىق بولعاندا قازىرگى قازاق ۇلتتىق مەديسيناسى اپساتتە- اق اسپانداپ العا شىعار ەدى. ءبىزدىڭ باعىمىزعا قاراي، امان قالعان ءبىراز عانا رەسەپتەر بار. ءبىز قازىر سونىڭ ىشىندەگى بىرەۋىن الىپ ارنايى زەرتتەپ وتىرمىز. وندا «سويقان دەگەن وسىمدىكتىڭ قابىعىن سىلىپ الىپ ەتپەن قوسا قايناتىپ، ەت پىسقان سوڭ ەتتى جەپ سورپاسىن ىشسە، بۇل دەمىكپە گە ( اسماعا) نەمەسە جوتەل سيپاتتى اۋرۋلارعا وتە پايدالى» دەلىنگەن ەكەن. ىزدەپ تاپقانىمىزدا، سويقان اعاش پەن وسكىن ورتاسىنداعى بۇتا- بۇرگەن وسىمدىك ەكەن. بۇل قازىرگى ۋسويقى دەگەن وسىمدىك، تاعى ءبىر اتى قاسقىرجيدەك. بۇل جوتەلگە زور اسەر ەتەتىندىكتەن مۇمكىن راك كىلەتكاسىنا دا اسەر بەرۋى ىقتيمال دەگەن ويمەن، مەن وسى وسىمدىكتى 2008 جىلى اۋىسترياعا الىپ بارىپ ءبىر فرافەسسورمەن بىرگە زەرتتەگەنمىن. جالپى مەن 11 ءتۇرلى ءشوپتى الىپ بارعانمىن. اققان تۇيىرشەك راگىنە لاباراتوريالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەنىمىزدە، وسى 11 وسىمدىك ىشىندە سويقاننىڭ رولى ەڭ مىقتى بولىپ شىقتى. سوسىن ول عالىمدار دا «بۇل كەرەمەت ءدارى ەكەن» دەپ قىزىعۋشىلىق تانىتتى. سول ناتيجەمەن قايتىپ كەلگەن سوڭ شينجياڭ مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە مەنىڭ جەتەكشىلىگىمدەگى ءبىر اسپيرانتىم بار ەدى، سونىمەن بىرگە قايتادان تەرەڭدەي زەرتتەسەك، بۇل تەك اققان تۇيىرشەگى راگىنە عانا ەمەس قىلتاماق راگى مەن اسقازان راگىنەدە كۇشتى ەم ەكەنى بايقالدى. سونىمەن ءبىز بۇل رەسەپتى حالىقاراعا « شيپاگەرلىك باياندا» جازىلعان دەپ ماقالا جاريالادىق. وسىنداعى لاباراتوريالىق زەرتتەۋ ناتيجەمىزدى اۋىسترياداعى گراز ۋنيۆەرسيتەتىنە جىبەرگەن ەدىك. ولار ونى كورگەن سوڭ، «ساعان گرانت بەرەيىك وسىندا كەلگىن بىرلىكتە زەرتتەيىك» دەپ ۇسىنىس جاسادى. الدىڭعى بارعانىم باسقا ۋنيۆەرسيتەت بولاتىن. مەنىڭ كەلىسىمىم بويىنشا ولار وقۋ- اعارتۋ مىنىستىرلىگىنە جولداما جولداپ مەنىڭ ءبىر جىلعا بارۋىمدى شەشىپتى. بارلىق جاعداي ۋنيۆەرسيتەت جاعىنان شەشىلىپ قويعان تاعى ايىنا زور كولەمدە اقشا بەرۋ جاعىندا بەلگىلەپ قويعان. حابار كەلگەن سوڭ، ولارعا مەن ءبىر جىلعا بارا المايتىنىمدى تەك ءۇش ايعا عانا بارا الاتىنىمدى وسىنداعى جۇمىسىمنىڭ شاشەتەكتەن ەكەندىگىن ايتىپ تۇسىندىرگەن سوڭ، ولاردا «جارايدى، وندا ءۇش ايعا كەلگىن دەپ» قوسىلدى. سوندا بارىپ قايتادان ءۇش اي بىرلىكتە زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. ولاردىڭ شارت جاعدايى بىزدەن الدە قايدا جاقسى ەكەن. ءمىنا الدىڭىزداعى، سول كەزدەگى سويقاننىڭ حيميالىق قۇرامىن تەكسەرگەندەگى سۋرەتى.

بۇل جەردەگى اتى دافنە التايكا (Daphne altaىca). بۇل التاي ۋسويقىسى دەگەن ءسوز. بۇل جەردە ءۇش مەملەكەت عالىمدارى بىرىگىپ زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. مەن قىتايدان، ۇشەۋى اۋىستريانىكى. بىرەۋى شۆەتسەريادان. بۇل زەرتتەۋدە ۋسويقىنىڭ قۇرامىندا 14 ءتۇرلى ەلەمەنتىڭ بارلىعىن انىقتاپ شىقتىق. بۇل تابىسىمىز ەندى جاريالانباقشى.

ەكىنشى ءبىر رەسەپ ەسەبىندە ءبىزدىڭ قاسىمىزدا ءبىزدىڭ زەرتتەۋ ورنىمىزبەن بىرگە شىعىس مەديسينا ەمحاناسى بار، سول ەمحانانىڭ سۇيەك بولىمىندە تالاي جىلدان بەرى ىستەتىلىپ كەلەجاتقان ءبىر رەسەپ، ىشىندە وتەيبويداق بابامىزدىڭ شيپاشاعىنداعى شوپتەر دە بار. بۇرىن بۇل رەسەپتەگى شوپتەردى ۇنتاقتاپ بالعا ارالاستىرىپ تەرىنىڭ سىرتىنان شاپتايتىن ەدىك. بۇل جەردە ناۋقاس ءسوزسىز ەمحاناعا ۇدايى كەلىپ داكىمەن وراتۋ، ءارى ورامنىڭ قايتا- قايتا ءتۇسىپ قالۋداي جاعدايى قيىندىق تۋدرا بەرگەن سوڭ، ءبىز وسى ماسەلەنى دۇرىس شەشۋ ءۇشىن، قازىرگى دامىعان عىلىم- تەكنيكا ارقىلى فورمىن وزگەرتىپ جاپسىرما دەپ اتالاتىن ىستەتۋگە ىڭعايلى ءدارى جاساپ شىقتىق. بۇندا اۋىرۋ ادام ەمحاناعا كەلىپ اۋرە بولماي- اق ۇيىندە وتىرىپ تەك ءوزى جاپسىرا سالادى. بۇندا تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى بۇرىنعى وراماعا قاراعاندا ءسىڭىمى دە جاقسى، پايداسى دا جىلدام بولادى. بۇل نەگىزىنەن بۋىن، رەماتىزىم، جەلكە، بەل اۋىرۋلارىنا قاراتا ىستەتىلەدى. ءبىز بۇل ءونىمىمىزدى مەملەكەتتىك ۇلكەن زاۆوتتاردان شىعارۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. بىراق وعان كلەنيكالىق داتالار كەرەك بولىپ تۇر ياعني مەملەكەتتىك سەرتيپيكاتتار. قازىرگى تاڭدا سول بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدەمىز. قۇداي بۇيىرسا ماقساتىمىزعا جەتىپ قالارمىز. ونىمىنە كەلسەك: ءبىراز جىلدان بەرى، ىستىق وتكىزۋ ارقىلى ەمدەۋدەي ءداستۇرلى ءادىس پەن سالىستىرىپ ىستەتىپ كوردىك. ناقتىلى ماتەريالداردى تەكسەرىپ كورگەنىمىز دە، ىستىق وتكىزۋ دەي ءداستۇرلى ەمنەن گورى مىنا ءادىستىڭ ونىمدىلىگى اناعۇرلىم كورنەكتى بولىپ شىقتى.

ءۇشىنشى. وتەيبويداق بابامىزدا دا ايتىلعان ءارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالقىمىز قولدانىپ كەلەجاتقان ساقار. بۇل ساقار دەگەن بەلگىلى ءبىر وسىمدىكتىڭ كۇلى بولىپ تابىلادى. ال ودان قاراسابىن جاسايدى. وسى ساقاردى، الابوتا، سەكسەۋىل سياقتى وسىمدىك كۇلىنەن الادى. بىراق بۇعان ءالى كۇنگە دەيىن ەشقانداي سەرتيپيكات بەرىلمەگەن. ءبىز وسى ءتۇيىندى ويلاپ وعان ىستاندارت جاسادىق. وندا تەگى قانداي بولعان دا ساقار بولادى، قانداي بولعاندا ساقار بولمايدى دەگەن ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ساقاردىڭ حيميالىق قۇرامىن تەكسەرىپ تولىقتاي انىقتاپ بولدىق. ونى جاساۋ بارىسى بىلاي، الابوتا مەن سەكسەۋىلدى كۇيدىرىپ، كۇلىن سۇزگى مەن ءسۇزىپ الامىز، بەتىنە شىققان قارا زاتتاردى الىپ تاستايمىز، تازا قالعان كۇلىن سۋعا قايناتامىز. قايناتا بەرسەك ەڭ سوڭىندا ءشاي رەڭدەس اپپاق زاتقا وزگەرەدى. مىنە سونى ساقار دەيمىز. ونىڭ قۇرامىنداعى زاتتاردى ناقتىلاي كەتسەك، كوبىنەكي ناتري توتىعىنىڭ گيدىرانتى، كالي توتىعىنىڭ گيدرانتى، كومىر قىشقىل ناتري، كومىر قىشقىل كالي سەكىلدى زاتتار بار بوپ شىقتى. كومىر قىشقىلدى تۇزدار مەن ناتري توتىعى، كالي توتىعى ورتاقتاسقاندا مولشەرمەن جالپى قۇرامنىڭ الپىس پايىزىن ۇستايدى. بۇنىڭ سىرتىندا كوپتەگەن مەكرو ەلەمەنتتەر بار. مىسالدى، تەمىر، مىرىش دەگەندەي. بۇل مەكرو ەلەمەنتتەردە ادام تەرىسىنە وتە پايداسى بار زاتتار. ال ءبىزدىڭ بابالارىمىز وسى تەرى اۋىرۋلارىنا پايداسى زور ەكەندىگىن اتامزاماننان اق بىلگەن ەكەن. ارينە ءبىز زامان تالابىنا ساي لاباراتورياىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ ونىڭ عىلىمي نەگىزىن كورسەتۋىمىز كەرەك. بۇل نەگىزىنەن تەرى قىشىماسى، بورتكەن، سونداي- اق جاڭا تۋىلعان بالالاردى وسى قاراسابىنمەن جۇىندىرعان. سوندا بالانىڭ تەرىسى ءارى پىسادى، ءارى شىمىر بولىپ جەتىلەدى دە اۋىرۋعا قارسىلىق قۋاتى مىقتى بولادى. ءبىز بۇعان مەملەكەتتىك پاتەنت الىپ بولدىق. ەندى زور كولەمدە شىعارساق دەپ وتىرمىز. كوپ ورىندار ءبىز شىعارساق دەپ قولقا سالىپ تا جاتىر. سەبەبى، بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە بالالارعا وتە پايدالى، قازىرگە دەيىن بالارعا ارنالعان وسىنداي ەمدىق قاسيەتكە يە ءونىم جوق ەكەن. ال وسى رەسەپ تولىقتاي وتەيبويداقتان تابىلماسا دا، ءشوپ اتى جازىلىپ تۇر. ءارى بايقاساڭىزدار حالىق ىشىندە وسى كۇنگە دەيىن قولدانىپ كەلە جاتقان ەم دومدار، وتەيدە دە تۇر. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ اسىلىندە، وتەيبويداق قازاق حالىق ەمشىلىگىن تۇك قويماي جەرىنە جەتكىزە جازعان، وكنىشتىسى جازبانىڭ كوپ بولەگىنىڭ كۇيىپ كەتكەنىندە بولىپ تۇر.


ء
تورتىنشى زەرتتەپ وتىرعانىمىز. توبىلعى مايى.

بۇل توبىلعى مايى قازاق ەمشىلىگىندە تەمىرەتكىگە قولدانعان. بۇرىن توبىلعى مايىن الۋ ءۇشىن توبىلعىنى وتقا كۇيدىرەتىن، سوندا مايى اعىپ شىعاتىن. سول مايدى ءالۋشى ەدى. ال، ءبىز، بۇل ەسكى ءتاسىل ونەركاسىپتە ىڭعايسىزداۋ بولعاندىقتان كۇيدىرمەي وتىرىپ اۋا جىبەرمەي « قۇرعاق ايداۋ» دەپ اتاعان ءتاسىلىمىز بويىنشا ياعني قىزدىرۋ ارقىلى مايىن الدىق. بۇنداعى ماقساتىمىز ونەركاسىپكە وڭاي اينالدىرۋدى كوزدەيدى. وسى مايدى ساڭىراۋقۇلاققا (كوزگە كورىنبەيتىن مەكرو ەلەمەنتكە) تاجىريبە جاساپ كوردىك، سوندا بايقاعانىمىز ءتورت ءتۇرلى مەكروپقا اسەرى كۇشتى بولىپ شىقتى. حيميالىق قۇرامىن زەرتتەگەنىمىز دە، ءتورت ءتۇرلى ەلەمەنتتەن قۇرام تاباتىنى انىقتالدى. ءبىز وسىعان ىستاندارت جاسادىق. جالپى ايتقاندا، ءبىز جاساپ وتىرعان عىلمي زەرتتەۋدىڭ ءبارى وتەيبويداق بابامىزدىڭ التى وزەگى تۇعىر ءنازارياسىنان الشاق كەتە المايدى.

 

– ايتپاقشى، « شيپاگەرلىك باياننىڭ» ءتىلى كۇردەلى، ءتىپتى ءبىر ءتۇرلى دەۋگەدە بولادى. كوپ ادامنىڭ تۇسىنە المايماي جۇرگەن ءجايى دە بار. سوندا سىزدىڭشە وسى تىلىنەن بىزگە پايدا بەرەر تۇسى بار ما؟

– ءيا. «شيپاگەرلىك بايان» جونىندە ءار مامان، ءار ءتۇرلى تاقىرىپتا ايتۋىنا دا، جازۋىنا دا بولادى. جەكە وزىمە مەديسيناسىنان تىس تاعى ءبىر ەرەكشە ۇنايتىن جەرى، وسى، ءتىلىنىڭ كەرەمەتتىگى دەر ەدىم. مىسالى: بىزدەر كۇنىنە ءۇش رەت دەپ اتاعانىمىزدى، وتەيدە تولىق ناۋبەت دەپ، ءبىر كۇندە ەكى رەت دەگەندى شالا ناۋبەت، ءبىر كۇندە ءبىر رەت دەگەندى دارا ناۋبەت دەپ ءارى قىسقا ءارى نۇسقا ايتقان. سول سياقتى كۇنىنە ءۇش رەتتەن جالپى جەتى كۇن ىشەتىن ءدارىنى، وتەيبويداق جەتى تولىق ناۋبەت دەپ قىسقا دا تۇسنىكتى تىلمەن اتاي سالادى. كۇنىنە ەكى رەتتەن ون كۇن ىشەسىڭ دەگەندى، قىسقا عانا ون شالا ناۋبەت دەپ بەرەدى. مىنە وسىنداي بۇگىنگى مەديسيناعا كەرەكتى كەرەمەت سوزدەر جەتىپ جاتىر. ءبىز جاڭادان قولعا الىنىپ جاتقان قازاق مەديسيناسىنا بابامىزدىڭ وسىنداي بۇگىنگى قولدانىستا جوق سوزدەرىن الىپ مەديسينالىق ءتىلىمىزدى ءارى بايىتىپ ءارى شۇرايلاندىرىپ وتىرمىز.

– وتە دۇرىس ايتتىڭىز. بۇل مەديسينا عىلىمى ءبىزدىڭ قازاق ءۇشىن جاس عىلىم عوي. سوندىقتان كوپ اتاۋ تەرمىندەردىڭ كەرەك ەكەندىگى ايدان انىق. بۇل تۇرعىدا «شيپاگەرلىك باياننىڭ» بەرەرى ۇشان تەڭىز. ال ەندى، بۇرىندارى وسى ءدارى- دارمەكتى قالاي قولدانعانى جايلى ءبىر- ەكى اۋىز ايتا كەتسەڭىز؟

– وتەيبويداق بابامىزدىڭ ءدارى جاساۋ ءارى ءدارىنى نەمەسە دارىلىك زاتتى ساقتاۋ جاقتاعى ىستەتكەن ءادىس- ايلاسى دا كەرەمەت. مىسالى، ءشوپ دارىلەرمەن قوسا ھايۋانات مۇشەلەرىندە دارىلىككە ىستەتە بىلگەن عوي. سول ھايۋاناتتاردىڭ دارىلىك مۇشەسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن مىناداي ءتاسىل قولدانعان ەكەن. قايناپ تۇرعان سۋعا ەتتى سالا سالىپ ءبىراز تۇرعان سوڭ ەت سۋ بەتىنە قالقىپ شىققاندا، دەرەۋ ەتتى الاپ الىپ سالقىن جەرگە كۇرعاتادى، سوندا ەت ەشقاشان قۇرتتامايدى ەكەن. بۇل ءتاسىل باسقا ەщقانداي ۇلت مەديسيناسىندا جوق ءادىس. ال ءتۇرلى- ءتۇستى ەمدىك وسىمدىك، گۇلدەردى سالقىن جەرگە كەپتىرگەن. سەبەبى كۇن نۇرىنا كۇرعاتسا ءيسى كەتىپ قالادى، ادەتتە گۇلدەردىڭ ەمدىك قاسيەتى ونىڭ اڭقىعان يسىندە بولادى. كەيبىر ۋلى زاتتاردى ىستەتكەندە اۋەلى ونىڭ ۋ كۇشىن السىرەتىپ ادام اعزاسىنا اسەر ەتپەستەي بولعاندا پايدالانعان. مىسالى، ۋعارعاسىندى تىكەلەي ۇنتاقتاپ ىستەتۋگە بولمايدى، الدىمەن سۋعا ءبىر قايناتىپ الىپ سۋىن توگىپ تاستاپ سوسىن قايتا قايناتىپ ىستەتەدى ەكەن. ۋعارعاسىننىڭ پايدالى ءرولى: ول بۋىن ىشىندەگى سۇيىقتىقتىڭ قابىنۋىنا ياعني پايدا بولعان سارى سۋدى سورىپ الادى.

– دەمەك سان عاسىرلىق تاجىريبەدەن وتكەن ۇتىمدى ءتاسىل ەكەنى كورىنىپ تۇر.

ءدارى دەمەكشى، «شيپاگەرلىك باياندا» دارىلىك وسىمدىكتىڭ ءتۇرى وتە كوپ ايتىلىپتى، وسى وسىمدىكتەر جونىندە قانداي جۇمىس اتقارىپ وتىرسىزدار؟

– بابامىز كىتابىنداعى 700 گە تارتا دارىلىك شوپتەردىڭ، ءبىر ءبولىمىن تاپقانداي بولدىق، قالعانى ءالى ىزدەنۋدى كۇتىپ تۇر. وندا باستىسى شوپتەردىڭ تەك اتى بولعان دا، ونىڭ ءوڭ ءتۇسى بولماسا ءپىشىنى نە قازىرگى زامانداعىداي سۋرەتى بولماعاندىقتان، بىزگە ءمىناۋ ءدال سول ءشوپ دەپ ءداپ باسىپ ايتۋ جاعى قيىن بولىپ تۇر. دەسەدە بىزگە كەرەگى، وسىنشاما وسىمدىكتىڭ دارىلىك قاسيەتكە يە ەكەندىگى. ارى قاراي ءبىزدىڭ باتىل قادامدار جاساپ زەتتەۋىمىزگە تۇرتكىلىك ءرول اتقارىپ وتىرعانى.

سوڭعى سۇراعىم رەتىندە سىزدەن سۇرارىم، قايتكەندە وسى ۇلى شىعارمانى تولىققاندى اشا الامىز؟

ءوز باسىم « شيپاگەرلىك باياندى» 7، 8 رەت مۇقياتتىلىقپەن وقىپ شىقتىم. سونداعى بايقاعانىم بۇل كىتاپ تەك قانا مەديسينا عىلىمى ەمەس، سان سالالى عىلىمدى شوعىرلاندىرعان وتە تەرەڭ عىلىمناما، امبەباپتىق جويقىن تۋىندى. ءبىر ادام فيزولوگياسىن ايتۋ ءۇشىن، تابيعاتتىڭ جاراتىلىسىنان باستاپ ءتۇسىندىرۋ جۇرگىزەدى. ويلاپ قاراساڭىز ادام تابيعات تۋىندىسى ەكەندىگى شىن. ەندەشە ەش ۋاقتتادا ءبىز تابيعاتتان بولەكتەنە المايمىز عوي. تابيعاتتىڭ ءار ءبىر وزگەرىسى ادام بالاسىنىڭ دا تابيعاتىنا بەلگىلى دارەجەدە ءوز اسەرىن تيگىزىپ وتىرادى. سوندىقتان ادام فيزولوگياسىنا قاندىعۋ ءۇشىن اۋەلى تابيعات دۇنيەسىن انىق تانۋ كەرەك. بۇنداي الىپ عىلىمنامانى ءبىلۋ، ءبىر ەكى ادامنىڭ قولىنان كەلە قويمايدى، سول ءۇشىن ءسوزسىز ارنايى زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرىپ، مىقتى- مىقتى عالىمداردىڭ باسىن قوساتىن ورتالىق بولۋى كەرەك. سوندا عانا بۇدان ۇلكەن ناتيجە شىعارۋعا الەم جۇرتىن مويىنداتا الۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.

قىمباتتى ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ، بەرگەن تۇщىمدى سۇقباتىڭىزعا راحىمەت!

سۇقباتتاسقان: شاياحمەت قالي

 

بۇل شىعارلىمعا باعاڭىز
(1 داۋىس)
Ad Sidebar

Latest Tweets

@envato_help Dear ticket id: 1266898. No one answering the ticket. 2 days without a solution. Please, check.
Insurance Agency Joomla Business Template on #Themeforest https://t.co/GKqY99ixQX https://t.co/WgAaR3wDBc
GeoBin - Digital Marketing Agency, SEO WordPress Theme Updated on #Themeforest https://t.co/drKfnOA82e https://t.co/lR8UFr7zPp
Follow Themewinter on Twitter
Яндекс.Метрика