اكاۋىنتىڭىزعا كىرىڭىز

پايدالانۋشى اتى *
قۇپيا ءسوز *
مەنى ەستە ساقتا

اككاۋنتى جاساۋ

جۇلدىزشامەن (*) بەلگىلەنگەن مىندەتتى ورىندار تولتىرىلۋ قاجەت.
اتى- ءجونى *
پايدالانۋشى اتى *
قۇپيا ءسوز *
قۇپيا ءسوزدى قايتالاڭىز *
Email *
Email پوشتانى قايتالاڭىز *
Captcha *
Reload Captcha

حالەل دوسمۇحامەدۇلىنىڭ «جانۋارلار» وقۋلىعى

By Сәуір 23, 2018 157 0

حالەل دوسمۇحامەدۇلىنىڭ «جانۋارلار» وقۋلىعى


1922 جىلى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ جانىنداعى قازاق- قىرعىز ءبىلىم كوميسسياسى تاراپىنان ۇسىنىلىپ، تاشكەندەگى «تۇركىستان مەملەكەتتىك باسپاسىنان» باسىلىپ شىققان حالەل دوسمۇحامەدۇلىنىڭ «جانۋارلار» دەگەن وقۋلىعى تۋرالى بىلاي دەيدى:
«قازاق تىلىندە شاكىرتتەر وقىرلىق ءدارىس كىتاپتارىنىڭ جوقتىعى بۇرىنان ءمالىم بولسادا، قازاق تىلىندە تارتىمدى وقۋ جوق بولعان سوڭ، قازاقتىڭ ساياسي ىستەرى وڭباعان سوڭ كوپ سەزىلمەيتىن ەدى. توڭكەرىستەن سوڭ ساياسي رەتتەر وزگەرىلدى، ەلدى اعارتىپ ناداندىقتى جويۋدىڭ شىن جولىنا ءتۇسۋدىڭ زامانى كەلدى. ناداندىقتى جويۋدىڭ شىن جولى، انا- ءتىلى مەن عىلىم ۇيرەتۋ، عىلىم ۇيرەتەتىن مەكتەپتەردى كوبەيتۋ. وسى كۇنى قازاق حالقى وسى جولعا تۇسە باستاعان سياقتى كورىنەدى. قازاق ىشىندە ءتارتىپتى مەكتەپتەر اشىلا باستادى. بۇل مەكتەپتەردە ءتارتىپتى وقۋلار وقىلا باستادى. تاشكەندەگى قازاق- قىرعىز ينيستيتۋتى سياقتى ۇلى دارەجەلى مەكتەپتەر اشىلدى. بارلىق عىلىم پاندەر قازاق تىلىندە وقىلا باستالدى.
ءمىنى وسى كەزدە دارىستىك كىتاپتاردىڭ جوقتىعى كوبىرەك سەزىلە باستادى. قازاق تىلىندە جالعىز- جارىم دارىستىكتەر، باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ ەكى- ءۇش جىلدىعىنا عانا جارايدى. ونان جوعارى كەتكەن سوڭ دارىستىك كىتاپ جوق. شاكىرتتەرگە ساباق تەك اۋىزبەن عانا ايتىلىپ ءجۇر. شاكىرتتەر بۇعان مىسە ەتپەيدى. بوتەن تىلدەن قاناعاتتاندىراتىن كىتاپتار ىزدەيدى. شاكىرتتەردىڭ كوبى ورىسشا ءيا بوتەن اۋروپا حالقىنىڭ تىلدەرىن جاقسى بىلمەيدى. سوندىقتان نوعاي، وسمانلى تۇرىك تىلدەرىندەگى كىتاپتاردى وقيدى. بۇل تىلدەردە شاكىرتتەرگە دۇرىس پايدا بەرەتىن كىتاپتار تىم از. ءدارىستىڭ جوقتىعىنان قازاق مەدرەسەلەرىندەگى شاكىرتتەر عىلىمنىڭ سۋىنا دۇرىس قانا الماي، سۋساعان ادامداي ساندىلىپ ءجۇر.
دارىستىك كىتاپتاردىڭ جوقتىعى ۇلكەن كىشىلىك ءھام حالىق اعارتۋ جولىنداعى زور كەدەرگى. وسىنداي كەمشىلىكتەردى جويىپ، كەدەرگىنى بۇزۋ، ءبىلىمى بار قازاق ءزيالىلارىنىڭ مىندەتى. الاشتىڭ ىشىندەگى بىلىمدىلەردىڭ موينىنداعى بورىشىن اتقاراتىن زامان كەلدى. ءبىلىمدى دەگەندەردىڭ كوبى دارىستىك كىتاپتاردى نە ءوز بەتىمەن جازۋعا نە بوتەن تىلدەن ءتارجىما ەتۋگە كىرىسۋ كەرەك.
وتكەن جالداردان بەرى قاراي تاشكەندەگى قازاق- قىرعىز ينيستيتۋتىنداعى شاكىرتتەرگە تابيعاتتانۋ ءيا جاراتىلىس حاقىندا ءدارىس بەرۋ ءبىزدىڭ موينىمىزعا جۇكتەلىپ ەدى. شاكىرتتەرگە وقىلعان ءدارىسىمىزدىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى «تابيعات- تانۋ» دەگەن اتاق بەن تاسقا باسىلىپ شىقتى. وسى «جانۋارلار» دەگەن كىتاپ وقىلعان دارىستەردىڭ ءبىر بولىگى.
قازاق تىلىندە بۇعان دەيىن احمەتتىڭ ءتىل- قۇرالىنان باسقا ەش ءبىر عالىم حاقىندا جازىلعان كىتاپ بولمادى. الدىمىزدا ۇلگى بولماعان سوڭ، عىلىم كىتابىن جازۋ دەگەن بەكرەكتە قيىن بولدى. قازاق ءتىلى عىلىم جولىنا سالىنباعاندىقتان، سوزدەرى عىلىم رەتىنە قاراي جوندىكپەگەن ءتىل. سوندىقتان قازاق ءتىلىن عىلىم مەن تانىستىرىپ، عىلىم جولىنا سالاتىن زامان كەلدى. عىلىمدى ءوز تىلىمىزگە اۋدارعاندا، ەڭ كەرەگى، عىلىم تىلىندەگى اتاۋلاردى (تەرميندەردى) دۇرىستاپ، تۇسىنىكتى قىلىپ اۋدارۋ. عىلىم تىلىندەگى قولدانىلعان اتاۋلاردى (تەرميندەردى) قازاق تىلىنە دۇرىستاپ تۇسىنىكتى قىلىپ اۋدارۋ بەكرەكتە قيىن جۇمىس. عىلىم اتاۋلارىنا كەلىستى ات تاعۋ دەگەن العاشقى ۋاقىتتا قيىن بولسا دا، بەكرەكتە مۇقتاج نارسە. ءسوزدىڭ جۇيەسىن كەلتىرىپ كوركەم قىلىپ جازۋدا كەرەكتىڭ نارسە. عىلىم اتاۋلارىنا لايىقتى ات قويۋ العاشقى ۋاقىتتا تىم مۇقتاج، ءبۇتىن ىلگەرگى بولاشاققا جول سالاتىن نارسە؛ سوندىقتان العاشقى جىزىلعان كىتاپتاردا، اسەم قىلىپ ءسوزدىڭ جۇيەسىن كەلتىرىپ جازۋدان گورى، عىلىم اتاۋلارىنا تىلىمىزگە لايىقتى اتاق تاعۋ جاعىن قاراستىرۋ كەرەگىرەك دەيمىز.
نوعاي اعايىندارىمىز دارىستىك كىتاپتارىندا وسمانى- تۇرىك تىلىندەگى ءازىر تۇرعان عىلىم اتاۋلارىن الىپ قولدانىپ ءجۇر؛ ءبىز بۇ جولعا تۇسپەدىك؛ بۇل جولدى پايداسىز ءھام ءزياندى كورەمىز.
ءبىزدىڭ العان جولىمىز مىناۋ بولدى: عالىم اتاۋلارىنا ەڭ اۋەلى لايىقتى سوزدەردى، قازاق- قىرعىز تىلىندەگى سويلەنىپ جۇرگەن، اتالىپ جۇرگەن سوزدەردەن الۋعا ۇندەدىك. قولايلى ءسوز تابىلماعان حىلدە ەسكى ۇمتىلعان تۇرك سوزدەرىنەن، وزبەك، نوعاي، وسمانى سياقتى اعايىن تۇركتەردىڭ سوزدەرىنەن، ىڭعايلى سوزدەردەن ىزدەدىك. بۇل رەتتە قولايلى ءسوز تابىلماعان حالدە، قازاق تىلىندە سويلەسىپ جۇرگەن سوزدەن، لايىقتى، تۋىندى سوزدەر شىعارۋعا تىرىستىق. جاڭادان تۋىندى ءسوز شىعارۋ دەگەن تىم قيىن نارسە. جاڭا تۋعان ءسوز ءتىلدى بۇزبايتىن، جاڭالىعى كوپ سەزىلمەيتىن ءسوز بولۋى كەرەك. سوندىقتان بۇ جولدى بەكرەكتە ساقتىق پەن قولدانۋ كەرەك. بىزدە تۋىندى ءسوزدى شامامىز كەلگەنشە از تۋدىرۋعا تىرىستىق. وسى رەتتىڭ بارىنەن قولايلى ءسوز تابىلماعاندا عىلىم اتاۋىنا لاتىن تىلىندەگى سوزدەردى الدىق.
وسى زامانعى عىلىم اۋروپا عىلىمى، بارلىق اۋروپا عىلىمىندا قولادناتىن ءتىل لاتىن ءتىلى، سوندىقتان لاتىن ءتىلى جۇرتقا ورتاق عىلىم ءتىلى بولىپ سانالادى. عالىم اتاۋىن لاتىنشا ايتسا فرانسۋزدا، نەمىس تە، جاپون دا، اعىلشىن دا تۇسىنەدى. لاتىن ءتىلى، لاتىن سوزدەرى بىزگە جات بولسا دا قاشۋعا بولمايدى. بۇ زاماندا عىلىم ىزدەپ قاتارعا كىرەم دەگەن حالىق لاتىن سوزدەرىنەن قاشا المايدى. قولايلى كەلگەن جالعىز- جارىم اراب، پارسى ءيا ورىس سوزدەرىنەن دە قاشپادىق. كوبىندە مۇنداي سوزدەر ەلدىڭ وزىنە كىرگەن ءيا شەت جاعالاپ كىرە باستاعان سوزدەر بولسا كەرەك.
ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدە قازاق ءتىلى باي ءتىل، ولاي- بۇلاي سوزۋعا تىم ىڭعايلى كەلە بەرەتىن ءتىل. ءتىل سوزدەرى عىلىم جولىنا سالىنىپ رەتتەلمەگەن ءتىل. قازاق ءتىلى عىلىم جولىنا سالىنىپ رەتتەلسە ەش ءبىر جۇرتتىڭ تىلىنەن كەم بولاتىن ەمەس. بۇعان اينالۋىمىز تولىق.
عىلىم اتاۋلارىن دۇرىستاپ تاعا الاماي، ءتىلىمىزدى عىلىم جولىنا دۇرىتساپ سلا- الماي كەيبىر جۇرتتارشا اراب پەن پارسىنى، لاتىن مەن ورىسشانى ارالاستىرىپ، بىلجىراقتاتساق، بۇل ءتىلىمىزدىڭ جارلىلىعىنان، كەمدىگىنەن ەمەس، كىتاپ جازۋشىلارىمىزدىڭ ناشارلىعىنان، ءوز ءتىلىن، ءابدان بىلمەگەندىگىنەن بولادى.
وسى ايتىلعانداي كەمشىلىك ءبىزدىڭ جازعانىمىزدا دا كوپ بولار. قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەمىز دەپ ايتا المايمىز. جانەدە زاماننىڭ ت ۇرىنەن قازاقشا جازىلعان، اسىرەسە ەسكى سوزدەر جازىلعان كىتاپتاردى قولىمىزعا تولىق تۇسىرە المادىق. قازاق تۋراسىندا بوتەن تىلدە جازىلعان كىتاپتاردى كەرەگىنشە وقي المادىق. بۇل كىتاپ تەك باسقا تۇسكەن كەمشىلىكتى ازدا بولسا جويۋعا سەبەپ بولۋى ءۇشىن، مۇقتادجدىقتى ازدا بولسا كەمىتۋ ءۇشىن عانا جازىلدى.
الدىندا ۇلگى بولماعان، تەك ۇلى باعىتپەن جازىلعان كىتاپتاردا قاتە كوپ بولسا كەرەك. قولايسىز بولعان، قاتە بولعان عىلىم اتاۋلارى بولسا بىلگىشتەر كورسەتەر، سوڭعى شىققان كىتاپتاردى تۇزەتىلەر.
«تابيعات تانۋ» مەن «جانۋارلار» ورىستىڭ جاقسى كىتاپتارىنان قارالىپ، بىرنەشە رەت تەرگەلىپ، تەكسەرىلىپ جازىلدى. بۇل كىتاپتار جازىلعاندى قولعا تۇسكەن وسمانى تۇركتەردىڭ ءھام نوعايلاردىڭ دارىستىك كىتاپتارى دا قارالدى.
«جانۋارلار» كوبىنە ورىستىڭ الۋوۆ دەگەن پروفەسسورىنىڭ ءھام نەمىستىڭ اتاقتى برەم دەگەن بىلگىشىنىڭ كىتاپتارىنا قاراپ جازىلدى.
جانۋارلاردى تاپتاستىرعاندا، جانۋارلاردىڭ دەنە ءتۇزىلىسىن تەكسەرگەندە، ءار ءبىر جانۋار حاقىندا ماعۇلمات بەرگەندە الۋوۆتىڭ دارىستىك كىتابىندا كورسەتىلگەن ءادىستى قولداندىق. «جانۋارلار» الۋوۆ دارىستىگىنىڭ جوسپارى مەن جازىلدى. قولدان كەلگەنشە ءوز جەرىمىزدە ۇشىراساتىن جانۋارلار حاقىندا تولىق بايانداما بەرۋگە تىرىستىق.

حالەل دوسمۇحامەدوۆ
تاشكەنت.
1921 ءنشى جىلدا، 1 ءنشى ميزاندا

بۇل شىعارلىمعا باعاڭىز
(0 داۋىس)

پىكىر قالدىرۋ

جۇلدىزشامەن (*) كورسەتىلگەن بارلىق قاجەتتى اقپاراتتى ەنگىزگەنىڭىزگە كوز جەتكىزىڭىز. HTML-كودقا جول بەرىلمەيدى.

Ad Sidebar

Latest Tweets

SeoBin | Marketing Agency HTML Template updated with 2 new home https://t.co/mxLG1wKFPc https://t.co/w4arzHoAVx
RT @dhh: MailChimp is an inspiration! $300M+/year in revenues, profitable, based in Atlanta, NO VC. Wonderful. 🐒❤️ https://t.co/qmj0MNAQOo
Barrister - Responsive Law Business @joomla Template setup guide! https://t.co/GwqHcdxyDi https://t.co/qzEEldYie3
Follow Themewinter on Twitter
Яндекс.Метрика